ΠΗΓΗ:
Η Ευρώπη δεν αλλάζει; Ας το δοκιμάσουμε στην πράξη - Γράφει ο Αλέξανδρος Σταθακιός*
Η κοινωνική αντίφαση της ενιαίας αγοράς
Η Δανία και η Σουηδία διατηρούν ισχυρές παραδόσεις κοινωνικής προστασίας και συλλογικών διαπραγματεύσεων. Παρ’ όλα αυτά, κυβερνήσεις τους έχουν υποστηρίξει περιοριστικούς ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς και δημοσιονομική αυστηρότητα. Γιατί να θεωρείται ευκολότερα αποδεκτή η κοινή δημοσιονομική κινητοποίηση για εξοπλισμούς παρά για κατοικία, υγεία, παιδεία ή παραγωγική ανασυγκρότηση; Δεν πρόκειται για άρνηση των αναγκών ασφάλειας, αλλά για αμφισβήτηση της ιεράρχησης.
Η ελεύθερη κυκλοφορία κεφαλαίων διευκολύνει τις επενδύσεις και τη μεταφορά τεχνογνωσίας. Μπορεί, όμως, να επιτρέπει στις επιχειρήσεις να αξιοποιούν τις διαφορές μισθών, φορολογίας και εργασιακής προστασίας, πιέζοντας τους εργαζομένους διαφορετικών χωρών να ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Δεν αποτελεί κάθε μισθολογική διαφορά «κοινωνικό ντάμπινγκ»: μετρούν η παραγωγικότητα, οι δεξιότητες και η διάρθρωση της οικονομίας. Πρόβλημα υπάρχει όταν η υποβάθμιση της εργασίας γίνεται συστηματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Η άνοδος των ελληνικών εργασιακών δικαιωμάτων μπορεί έτσι να προστατεύει και τις συλλογικές κατακτήσεις των εργαζομένων του Βορρά. Το κεφάλαιο δεν έχει μόνο μία εθνική ταυτότητα Η γερμανική επιχειρηματική παρουσία στην Ελλάδα είναι συγκεκριμένη: Deutsche Telekom στον ΟΤΕ, Fraport στη διαχείριση δεκατεσσάρων περιφερειακών αεροδρομίων, RWE σε ενεργειακές συνεργασίες με τη ΔΕΗ, Lidl στο λιανεμπόριο και Boehringer Ingelheim στη φαρμακευτική παραγωγή. Δεν ταυτίζονται, βέβαια, η μετοχική ιδιοκτησία, η παραχώρηση υποδομών, η κοινοπραξία και η πώληση εξοπλισμού. Ούτε κάθε ξένη επένδυση είναι επιζήμια: μπορεί να δημιουργεί θέσεις εργασίας και τεχνογνωσία. Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η Hellenic Train. Ελέγχεται από τον ιταλικό κρατικό όμιλο Ferrovie dello Stato, ο οποίος δραστηριοποιείται και στη Γερμανία μέσω της Netinera Deutschland και της TX Logistik. Η ιδιοκτησία δεν εξαντλεί την πραγματικότητα: ευρωπαϊκοί όμιλοι συνδέουν διαφορετικές αγορές μέσα από παραγωγή, χρηματοδότηση, τεχνολογία και εμπορικές συνεργασίες. Η κερδοφορία τους δεν συνεπάγεται αυτομάτως ευημερία των εργαζομένων της χώρας προέλευσής τους ούτε παραγωγική αυτονομία της χώρας υποδοχής. Γι’ αυτό η αντίθεση δεν είναι «Έλληνες εναντίον Γερμανών», αλλά ανάμεσα σε διαφορετικά κοινωνικά συμφέροντα μέσα σε κάθε χώρα.
Κοινωνική σύγκλιση σημαίνει και αλλαγή παραγωγικού μοντέλου
Οι ελληνικές κυβερνήσεις διεκδικούν ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και δημοσιονομικά περιθώρια, σπανιότερα όμως θέτουν ως όρο την αλλαγή των κανόνων που συντηρούν τις ανισότητες. Η εξάρτηση από τον τουρισμό, τις υπηρεσίες και το σχετικά χαμηλό εργατικό κόστος δεν ανατρέπεται με διακηρύξεις. Απαιτεί εγχώριες δημόσιες επενδύσεις, βιομηχανική πολιτική, έρευνα, υποδομές και ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων. Η κοινωνική Ευρώπη πρέπει να αποκτήσει δεσμευτικό περιεχόμενο: αξιοπρεπείς μισθούς με σεβασμό στις εθνικές ιδιαιτερότητες, ισχυρή συλλογική διαπραγμάτευση, δημόσια υγεία και παιδεία, κοινωνική κατοικία, συντάξεις και περιορισμό της φοροαποφυγής. Χρειάζεται χρηματοδότηση για παραγωγική αναβάθμιση, διαφορετικά η κοινωνική σύγκλιση θα μείνει ανεφάρμοστη. Αντίστοιχα, η παραγωγική ανάπτυξη χωρίς αναδιανομή μπορεί να αυξήσει μόνο τα κέρδη.
Το βέτο ως θεσμικό εργαλείο
Ας υποθέσουμε ότι, ενόψει του Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου 2028–2034, μια ελληνική κυβέρνηση αρνείται να συναινέσει χωρίς συμφωνία σε τέσσερις κατευθύνσεις.
Πρώτον, δεσμευτικό κοινωνικό και εργασιακό πρωτόκολλο, υποχρεωτικό για όλα τα κράτη μέλη, με κοινό ελάχιστο επίπεδο προστασίας που δεν θα θίγει ευνοϊκότερες εθνικές ρυθμίσεις.
Θα καθιερώνει υποχρεωτική σύναψη και καθολική εφαρμογή γενικών και κλαδικών συλλογικών συμβάσεων, μεταξύ αντιπροσωπευτικών συνδικαλιστικών και εργοδοτικών οργανώσεων. Ο κατώτατος μισθός
θα ορίζεται τουλάχιστον στο 75% του εθνικού διάμεσου μισθού. Θα ελέγχεται η αναλογία υψηλότερων προς χαμηλότερες συνολικές αμοιβές, συνυπολογίζοντας βασικούς μισθούς, επιδόματα θέσης, μπόνους, μετοχές, δικαιώματα προαίρεσης και κάθε άλλη παροχή προς διευθυντικά στελέχη.
Θα κατοχυρώνεται το οκτάωρο ως υποχρεωτικός ημερήσιος κανόνας, με στενά οριοθετημένες εξαιρέσεις, καθώς και η απεργία και οι συνδικαλιστικές ελευθερίες, με απαγόρευση εργοδοτικού lockout και αντισυνδικαλιστικών απολύσεων. Η αύξηση των πραγματικών, προσαρμοσμένων λειτουργικών κερδών μεσαίων και μεγάλων επιχειρήσεων θα συνεπάγεται υποχρεωτικές μόνιμες αυξήσεις μισθών: ως προτεινόμενος κανόνας, τουλάχιστον το 25% της ετήσιας πραγματικής αύξησης των κερδών θα κατευθύνεται σε πρόσθετες αυξήσεις του συνολικού μισθολογικού κονδυλίου, με προτεραιότητα στους χαμηλόμισθους και κατανομή μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων. Δημόσια αρχή θα ελέγχει ισολογισμούς και ενδοομιλικές συναλλαγές με ουσιαστική συμμετοχή εκλεγμένων συνδικαλιστικών εκπροσώπων, πρόσβαση στα αναγκαία στοιχεία και κυρώσεις για απόκρυψη ή τεχνητή μεταφορά κερδών.
Θα θεσπιστεί επίσης υποχρεωτικός ευρωπαϊκός φόρος χρηματοπιστωτικών συναλλαγών, στη λογική του φόρου Τόμπιν, σε συναλλαγές τίτλων και επιλεγμένων παραγώγων εντός της Ένωσης και σε διασυνοριακές συναλλαγές που συνδέονται με ευρωπαϊκούς τίτλους ή ιδρύματα, με δικλίδες κατά της φοροαποφυγής και χωρίς αδιάκριτη επιβάρυνση συνήθων πληρωμών. Τα έσοδα θα στηρίζουν την κοινωνική και παραγωγική σύγκλιση.
Η συμμόρφωση με το πρωτόκολλο θα αποτελεί προϋπόθεση ευρωπαϊκής χρηματοδότησης και θα υπόκειται σε δημόσιο έλεγχο και κυρώσεις. Δεύτερον, κοινό πρόγραμμα παραγωγικής ανασυγκρότησης για μεταποίηση, ενέργεια, αγροδιατροφή, τεχνολογία και υποδομές, χρηματοδοτούμενο και από κοινό δανεισμό και προοδευτικούς ευρωπαϊκούς πόρους. Τρίτον, διαπραγμάτευση δεκαετούς αναστολής εξυπηρέτησης επιλέξιμων επίσημων ενδοευρωπαϊκών δανείων, με σαφή προσδιορισμό χρεολυσίων, ενδεχόμενων τόκων, πιστωτών και συμβατικών αλλαγών. Τέταρτον, επίσημη ενεργοποίηση της διαδικασίας αναθεώρησης των Συνθηκών βάσει του άρθρου 48 ΣΕΕ, τα άρθρα 123–125 ΣΛΕΕ με αντικείμενο, χρονοδιάγραμμα και δημοκρατικό έλεγχο. Το άρθρο 312 ΣΛΕΕ προβλέπει, κατά τον ισχύοντα κανόνα, ομοφωνία στο Συμβούλιο και συγκατάθεση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για το δημοσιονομικό πλαίσιο. Εάν δεν εγκριθεί νέο, παρατείνονται τα όρια και οι σχετικές διατάξεις του τελευταίου έτους του προηγούμενου. Η ΕΕ, λοιπόν, δεν «κλείνει». Ωστόσο, η αβεβαιότητα, οι ανάγκες νέων νομοθετικών πράξεων και οι οικονομικές πιέσεις επιβάλλουν σοβαρή προετοιμασία. Το βέτο δεν δημιουργεί χρήματα ούτε διαγράφει χρέη· είναι διαπραγματευτική δυνατότητα, όχι πανάκεια. Στο ίδιο πλαίσιο μπορεί να εξεταστεί ένας δημόσιος ευρωπαϊκός μηχανισμός πολυμερούς συμψηφισμού — clearing — για αναγνωρισμένες, νομικά συμβατές επίσημες απαιτήσεις. Από τις εθνικές διεκδικήσεις σε πανευρωπαϊκό κίνημα Μια τέτοια διαπραγμάτευση δεν μπορεί να εμφανιστεί ως αίτημα ελληνικής εξαίρεσης. Απευθύνεται στον Γερμανό εργαζόμενο που ανησυχεί για την αποβιομηχάνιση, στη Σουηδή εργαζόμενη που υπερασπίζεται τις συμβάσεις της, στον Ισπανό νέο που διεκδικεί κατοικία, στον Έλληνα που μεταναστεύει για αξιοπρεπή δουλειά, στον εργαζόμενο της Ανατολικής Ευρώπης που δεν θέλει η χώρα του να παραμένει περιφέρεια χαμηλού κόστους. Οι άνθρωποι αυτοί δεν συμφωνούν απαραίτητα για το ευρώ, τις Συνθήκες ή το μέλλον της Ένωσης. Οι κοινωνικές αντιστάσεις στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις για την κατοικία στην Ισπανία, οι διεκδικήσεις στη γερμανική βιομηχανία και οι σκανδιναβικοί αγώνες για τις συλλογικές συμβάσεις δεν συγκροτούν αυτόματα κοινό κίνημα. Μπορούν όμως να συναντηθούν σε ένα ελάχιστο πρόγραμμα: εργασία χωρίς κοινωνικό ντάμπινγκ, κοινή χρηματοδότηση, δίκαιη φορολογία, παραγωγική σύγκλιση και αλλαγή των δημοσιονομικών κανόνων. Η ριζική αλλαγή ή η ειρηνική αποδέσμευση; Υπάρχει και ένας κίνδυνος που οφείλουμε να αναγνωρίσουμε: η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να συνενώσει οικονομίες με άνισες παραγωγικές δυνατότητες, διαφορετικά κοινωνικά πρότυπα και συχνά ανταγωνιστικά πολιτικά και γεωπολιτικά συμφέροντα. Όταν οι κοινοί δημοσιονομικοί κανόνες και το παραγωγικό μοντέλο δεν αμβλύνουν αυτές τις αντιθέσεις, αλλά ενίοτε τις οξύνουν, απειλείται η συνοχή της ίδιας της Ένωσης. Μια αποφασιστική διεκδίκηση, ακόμη και με βέτο, ενδέχεται να αυξήσει τον κίνδυνο εσωτερικής αποσύνθεσης. Το γνωρίζουμε. Δεν είναι όμως αυτονόητο ότι η συνέχιση της σημερινής πορείας είναι ασφαλέστερη. Η κοινωνική ανισότητα, ο οικονομικός ανταγωνισμός και η κλιμακούμενη στρατιωτικοποίηση εγκυμονούν επίσης κινδύνους. Ο πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος ούτε αποτελεί ενιαίο σχέδιο όλων των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων· ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται πολιτική αντίσταση στις επιλογές που αυξάνουν την πιθανότητά του. Προτεραιότητά μας είναι μια ριζικά κοινωνική και δημοκρατική αναμόρφωση της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Αν αυτή αποδειχθεί ανέφικτη, μια συντεταγμένη, ειρηνική και δημοκρατικά αποφασισμένη αποδέσμευση, με συμφωνίες συνεργασίας και προστασία δικαιωμάτων, θα ήταν προτιμότερη από την επιβολή της ενότητας με αυταρχισμό ή πολεμική κλιμάκωση. Δεν επιδιώκουμε τη διάλυση ως αυτοσκοπό, αλλά δεν αποδεχόμαστε την ενότητα ανεξάρτητα από το κοινωνικό της περιεχόμενο. Η ειρήνη, η δημοκρατία και η αξιοπρεπής ζωή προηγούνται κάθε θεσμικής αρχιτεκτονικής. Πάνω απ’ όλα, όμως, δεν αρκεί μια συμφωνία κομμάτων ή κυβερνήσεων. Όσο θα ασκούνται πιέσεις για άρση του βέτο χωρίς ουσιαστικές αλλαγές, θα χρειάζεται διαρκής, μαζική, ειρηνική κινητοποίηση εργαζομένων, συνδικάτων, νέων και κοινωνικών οργανώσεων σε ολόκληρη την Ευρώπη — με τη μαχητικότητα που γνωρίσαμε στους μεγάλους γαλλικούς κοινωνικούς αγώνες. Δεν απαιτείται να συμφωνήσουμε από τώρα αν η ΕΕ μπορεί τελικά να αλλάξει. Απαιτείται να διεκδικήσουμε συγκεκριμένα όσα χρειάζονται οι κοινωνίες. Το βέτο θα είναι το θεσμικό μέσο· η κινητοποίηση των ανθρώπων, η πραγματική δύναμη της αλλαγής.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου